وسواس فکری-عملی

 

ممکن است کسانی را در اطرافتان دیده باشید که همیشه می‌خواهند دست‌هایشان را بشویند و مدام فکر می‌کنند که کثیف شده‌اند یا در معرض بیماری قرار دارند. حتی مراجعه‌کنندگان  «میان کلینیک» نیز گاهی با چنین افکار و رفتارهایی روبه‌رو هستند. شاید خودتان هم از چنین مشکلاتی در عذاب باشید. زمانی که با این افراد صحبت می‌کنیم، اکثر آن‌ها می‌دانند که فکرشان چندان صحیح نیست اما باز هم نمی‌توانند رفتارشان را کنترل کنند. چنین حالتی وسواس فکری-عملی نام دارد و تعداد قابل توجهی از افراد در جهان به آن مبتلا هستند. در این مطلب می‌خواهیم شما را با تعریف، انواع و درمان این افکار و رفتارهای وسواسی آشنا کنیم.

وسواس فکری-عملی چیست؟

وسواس فکری و عملی یا Obsessive-compulsive disorder (OCD) یک نوع بیماری روان است که سبب افکار و احساسات مکرری می شوند که خود فرد خواهان آنها نیست. همچنین فرد در قسمت عملی نیز به انجام کارهای تکراری مجبور می شود. زمانی که یک فرد هم فکر وسواسی و هم عملکرد اجباری دارد، مبتلا به OCDشده است. البته به طور معمول این اختلال در هر فرد، پیرامون یک موضوع خاص شکل می گیرد و تمام انواع وسواس در یک نفر دیده نمی شود.

باید توجه شود که این اختلال با حضور افکار منفی یکسان نیست. برای مثال، معروف ترین مثالی که میشود زد این است: فردی را در نظر بگیرید که همیشه فکر می کند دست هایش کثیف شده اند یا با لمس هر چیزی آلوده به میکروب گردیده و بارها و بارها دستانش را می شوید، اما باز هم اطمینانی بابت تمیز شدن ندارد. ممکن است این کار هر روز آنقدر ادامه پیدا کند تا درنهایت باعث ایجاد زخم و مشکلات پوستی شود. خود فرد هم از این وضعیت راضی نیست و اکثرا به غیرمنطقی بودن افکار و اعمالش آگاه می شود، اما باز هم در متوقف کردن این احساسات و رفتارها ناتوان است.

ویژگی های بارز اختلال وسواس فکری-عملی:

یک فرد در حال شست‌وشوی مکرر دست‌ها، نشان‌دهنده وسواس فکری-عملی، واقع‌گرایانه، نور طبیعی، محیط خانه یا سرویس بهداشتی، سبک حرفه‌ای برای مقاله سلامت روان
همه ما در زندگی افکار و رفتارهایی داریم که هر از گاهی تکرار می شوند و حتی ممکن است باعث اضطراب نیز بشوند. ولی به طور کلی اختلال وسواسی چندین ویژگی خاص خود را دارد، مانند؛

• ·        زمان قابل توجهی را در طول روز می گیرد.
• ·        تحت کنترل نیستند.
• ·        با اضطراب همراه هستند، نه حس خوب.
• ·        باعث ایجاد اختلال در فعالیت های روزمره می شوند.
• ·        بی توجهی یا عدم انجام آن ها باعث پریشانی و اضطراب شدیدتر می شود.

     در میان کلینیک متخصصین باتجربه‌ای حضور دارند که به‌صورت تخصصی به درمان وسواس فکری-عملی می‌پردازند

علائم وسواس فکری-عملی:

همانطور که گفتیم وسواس فکری-عملی یا OCD دارای دو بخش افکار وسواسی (Obsessions) و اعمال اجباری (compulsion) می شود.

انواع و علائم Obessions:

قبل تر گفتیم که همه افراد گاهی با افکار وسواسی یا مضطربانه روبرو می شوند، اما اکثرا به راحتی با آن کنار می آیند و کار بعدیشان را انجام می دهند. اما در اختلال وسواسی این گونه نیست و افکار به صورت مکرر و با اضطراب زیاد پیش می آیند، به طوری که حفظ آرامش برای فرد دشوار می شود. انواع افکار وسواسی و برخی از علائم هرکدام را ذکر می کنیم:

·        وسواس آلودگی: شامل احساس آلوده بودن توسط مایعات بدن (ادرار و مدفوع)، میکروب ها و عوامل بیماری زا، مواد شیمیایی خانگی یا هرگونه کثیفی دیگر.

·        افکار مربوط به از دست دادن کنترل: ترس مداوم فرد از تلاش برای آسیب رسانی به خود یا دیگران، ترس از تصاویر خشن موجود در ذهن، ترس از سرقت

·        افکار مربوط به خسارات:مثلا اینکه فرد از اینکه مسئول یک اتفاق دلخراش مانند آتش سوزی باشد یا بخاطر بی دقتی باعث آسیب به بقیه شود، می ترسد.

·        افکار مربوط به مسائل جنسی: این فکار به صورت ناخواسته به ذهن فرد خطور می کنند، مثلا: انگیزه های جنسی انحرافی در مورد خود یا دیگران، وسواس در مورد گرایش جنسی، وسواس جنسی به سمت کودکان یا محارم یا وسواس فکری در مورد رفتار جنسی پرخاشگرانه نسبت به دیگران.

·        افکار مربوط به مسائل اعتقادی: معروف ترین آن ها نگرانی و ترس در مورد ناراحت کردن خدا و وسواس بیش از حد در مورد حق و باطل (درست و غلط).

·        برخی دیگر از افکار نادرست، مانند ترس بیش از حد از بیماری یا شومی و مبارکی رنگها و اعداد می باشد.<

انواع و علائم compulsion:

اینها یک سری رفتارهای تکراری و اجباری هستند که باید بین آن ها و بعضی از اعمال روتین تفاوت قائل شد. مثلا غذا خوردن هم یک رفتار تکراری است که هر روز چندین بار انجام می دهیم. اما این رفتار نتیجه مثبتی دارد و حتی لذتبخش هم می باشد. رفتارهای وسواسی به نوعی هستند که افراد احساس خوبی از انجام آن ها ندارند و انجامشان را نوعی شکنجه و آزار و ناراحتی تلقی می کنند. اما افکار و احساسات وسواسی چنان شدت اضطراب و تشویشی را ایجاد می کنند که فرد تن به انجام این کارهای کسل کننده می دهد تا شاید به طور موقت کمی احساس آرامش کند.

رفتارهای اجباری موجود معمولا به صورت های تمیز کردن بیش ازحد، بررسی مکرر، اجبارهای ذهنی، رفتارهای ذخیره ای و... بروز می کنند. به برخی از علائم یا مثال های این رفتارها اشاره می کنیم.

·        شستشوی بیش از اندازه دست ها تا حد زخم کردن آن ها

·        استحمام طولانی مدت یا مسواک زدن بیش از حد در طول روز

·        تمیزکاری و ضدعفونی محیط و اشیاء، حتی با استفاده از پاک کننده های شیمیایی

·        بررسی مکرر اینکه هیچ کاری نکرده باشند تا باعث خسارت یا آسیب شود.

·        بررسی چندباره شیر گاز، قفل درب و... .

·        رفتارهای تکرار شونده ای مانند ایستادن و نشستن، ضربه زدن به میز و... .

·        تکرار مکرر صحنه های اتفاقات برای مطمئن شدن از درستی کارها.

·        وسواس هایی مربوط به تقارن وسایل، مرتبی اشیاء و... .

 

عوامل ایجاد اختلال وسواس فکری-عملی:

مانند بسیاری از بیماری های روان، OCD نیز دلیل واحد و شناخته شده ای ندارد. اما محققان عوامل مختلف تاثیر گذار بر بروز علائم آن را معرفی کرده اند که اصلی ترین آن ها شامل موارد زیر است؛

·        دلایل بیولوژیک: وضعیت شیمیایی مغز یا سایر جنبه های عملکردی

·        ژنتیک

·        مشکلات ساختاری مغز

از عوامل خطرساز و زمینه ساز نیز می توان به این موارد اشاره کرد؛

·        سابقه خانوادگی

·        شرایط استرس زای قبلی

·سایر اختلالات و بیماری‌های همراه مانند اضطراب، افسردگی و مصرف مواد نیز شایع هستند.

در این زمینه، مقاله «دلایل گرایش به مواد مخدر و علت اعتیاد» به بررسی عوامل مؤثر و علل بروز اعتیاد می‌پردازد.

 

درمان وسواس فکری-عملی:

مسئله‌ای که باید به آن توجه کرد این است که هنوز درمان قطعی برای وسواس فکری‌–عملی وجود ندارد و راهکارهای موجود بیشتر با هدف کاهش علائم به کار می‌روند. همچنین معمولاً متخصصان حوزه‌های مختلف برای بهبود وضعیت بیماران مبتلا به OCD با یکدیگر همکاری می‌کنند. در این میان، مشاوره فردی _ راهی مؤثر برای مدیریت احساسات و بهبود کیفیت زندگی محسوب می‌شود. برخی از روش‌های درمانی متداول به شرح زیر است:

·        دارودرمانی

·        روان درمانی: استفاده از تئوری های درمان شناختی رفتاری (CBT) و دیگر تئوری های موثر می تواند به بیمار کمک کند تا تسلط بیشتری بر روی افکارش داشته باشد و درنهایت اضطراب کمتری را تجربه کند.

·        نوروتراپی: استفاده از روش های مبتنی بر تحریک مغز. برای آشنایی بیشتر می توانید به مطلب نوروتراپی مراجعه کنید.

·        TMS

کلینیک میان دارای سابقه خوبی در پذیرش مراجعین مبتلا به وسواس فکری-عملی داشته و با تعیین اهداف درمانی منطقی و مناسب توانسته است همیشه مداخلات موثری را انجام دهد. مشاوره فردی، مشاوره گروهی، مشاوره علوم اعصاب و استفاده از نوروتراپی همگی در یک برنامه منظم مورد استفاده قرار می گیرند. ارتباط خوب و هماهنگ با روانپزشک و کاردرمانگرها نیز باعث می شود که به بهترین شیوه مسیر درمانی طی شود.

می توانید برای دریافت مشاوره و راهنمایی رایگان در مورد مسائلتان از طریق پیج اینستاگرام با مشاورین ما در ارتباط باشید. همچنین می توانید از طریق راه های ارتباطی در دسترس جهت رزرو زمان ویزیت حضوری یا غیرحضوری اقدام کنید.

برای مطالعه بیشتر به صفحه مقالات مراجعه کنید.